در ایام اندوهبار رحلت حضرت رسول اکرم (ص)، هنگامی که جهان اسلام در سوگ پیامآور وحی و رحمت نشسته است، تأمل در کلام الهی و جلوههای هنری پاسداشت آن، ادای احترامی است به «قرآن کریم» بزرگترین میراثی که آن حضرت برای بشریت به یادگار نهادند. در این فضای معنوی، نگاهی به آثار «سلطانُ الکتّاب»، میرزا احمد نیریزی، یادآور آن است که چگونه هنر ایرانی در خدمت کلام وحی قرار گرفت و شکوه این پیام الهی را با زبان قلم جاودانه ساخت.
نسخه خطی «کلامالله مجید» که امروز در گنجینه کتابخانه اختصاصی کاخ نیاوران نگهداری میشود، در سال 1122 هجری قمری به دست میرزا احمد نیریزی کتابت شده است؛ اثری که پس از گذشت بیش از سه قرن همچنان از نفیسترین نمونههای هنر کتابآرایی ایران و یکی از برجستهترین قرآنهای دوره صفوی به شمار میآید.
احمد نیریزی، زاده شهر نیریز فارس، از بزرگترین خوشنویسان اواخر عصر صفوی است که بخش مهمی از زندگی هنری خود را در اصفهان، پایتخت صفویان، سپری کرد. او در دوران سلطنت شاه سلطان حسین صفوی به اوج شهرت رسید و با کتابت قرآن، ادعیه و آثار مذهبی، جایگاهی بیهمتا در تاریخ خوشنویسی ایران یافت؛ تا آنجا که لقب «سلطانُ الکتّاب » را به او دادند. نیریزی را آخرین و برجستهترین استاد بزرگ نسخ ایرانی میدانند؛ هنرمندی که با کمالبخشیدن به این شیوه، میان استحکام ساختار حروف، خوانایی متن و ظرافت ذوق ایرانی تعادلی کمنظیر پدید آورد و آثارش تا امروز از مهمترین الگوهای کتابت قرآن در ایران به شمار میروند.
قرآن موجود در گنجینه نیاوران، با شیوه جامعنگاری و به خطوط نسخ ایرانی و رقاع یاقوتی کتابت شده و ترجمه فارسی آیات در صفحات آغازین آن با خط نستعلیق به نگارش درآمده است. این اثر بر روی کاغذ شیرازی، با مرکب شیرازی و رنگهای ارزشمند لاجورد و شنگرف کتابت شده و عناوین سورهها، جزءها، حزبها و نشانههای سجده با مطلّانویسی آراسته شدهاند. تذهیب و صفحهآرایی قرآن نیز با الهام از مکتب صفوی و شیوه علیاشرف، با نقوش اسلیمی، گلهای ختایی، شمسهها، سرلوحهای زرین و حاشیههای مذهّب، جلوهای چشمنواز به صفحات بخشیده است.
این قرآن نفیس در 342 برگ و قطع وزیری بزرگ(28/5 × 19 سانتیمتر) فراهم آمده و افزون بر متن قرآن، شامل دعای پس از تلاوت، سه صفحه حلیه شریف و سجع اهدایی نیز هست؛ ویژگیهایی که در کنار جلد چرمی ساغریِ سوختی آن، بر ارزش تاریخی و هنری این نسخه افزودهاند.
اما میراث احمد نیریزی تنها در نسخههای خطی باقی نماند. در سال 1344 هجری شمسی، نسخهای چاپی بر پایه کتابت او منتشر شد که با حفظ خط نسخ ایرانی احمد نیریزی، ترکیببندی صفحات، سرلوحها، تذهیبها و آرایههای اصیل نسخه خطی، این شاهکار را در قالب چاپ بازآفرینی کرد. این نسخه نشان میدهد که هنر یک خوشنویس بزرگ، میتواند از مرز زمان عبور کند و از دل نسخهای دستنویس، به صفحات کتابهای چاپی راه یابد؛ بیآنکه هویت بصری و اصالت هنری خود را از دست بدهد.
تفاوت یک نسخه خطی با یک نسخه چاپی، تفاوت «آفرینش» و «بازآفرینی» است. در نسخه خطی، هر حرف با حرکت دست هنرمند، نفوذ مرکب در تار و پود کاغذ و درخشش ورق طلا جان گرفته است؛ اثری یگانه که هیچ نسخه دیگری دقیقاً همانند آن نیست. نسخه چاپی، اگرچه همان حس را تکرار نمیکند، اما این امکان را فراهم میآورد که زیبایی و اندیشه نهفته در آن اثر، در دسترس مخاطبان بیشتری قرار گیرد و میراث هنری یک استاد برای نسلهای آینده حفظ شود.
این قرآن، از لحظه کتابت در سال 1122 هجری قمری تا انتشار نسخه چاپی آن در 1344 هجری شمسی و تا امروز سفری میان ایمان، هنر و تاریخ را پیموده است؛ سفری که نشان میدهد هنر اصیل هرگز در زمان متوقف نمیشود بلکه از حرکت یک قلم آغاز میشود و در حافظه فرهنگ در نگاه مخاطبان و در صفحات قرآنهای امروز همچنان زنده و جاری میماند.
" گاه، میراث یک هنرمند نه تنها در موزهها، بلکه در صفحاتی ادامه مییابد که هر روز گشوده میشوند و با کلام وحی جان میگیرند."
تصویر و تدوین: کریم صباغی
تهیه و گردآوری مطالب: مریم فیضیاب شهریوری، مسئول موزه کوشک احمد شاهی - ندا شانقی، مسئول کاخ موزه اختصاصی نیاوران
با تشکر از: نوشین کمالی، رییس موزه کتابخانه اختصاصی نیاوران
عطیه حاجی حسین خباز، امین اموال موزه کتابخانه اختصاصی نیاوران
ناهید وهابی کاشانی، امین اموال موزه کوشک احمد شاهی پرسنل یگان حفاظت مجموعه فرهنگی- تاریخی نیاوران