پنج‌شنبه 5 شهريور 1405 - 11:37

پنجم شهریور، روز بزرگداشت زکریای رازی است. به پاس زحمات و کشفیات این حکیم و شیمیدان بزرگ ایرانی در عرصه داروسازی، روز بزرگداشت وی، روز داروسازی نام نهاده شده است. این مناسبت، فرصتی است تا نگاهی به مسیر پرفراز و نشیب داروسازی در ایران بیندازیم؛ مسیری که از نسخه‌های گیاهی حکیمان آغاز شد و به داروخانه‌های مدرن و پزشکی نوین رسید.

اگر امروز به ویترین این مجموعه نگاه کنیم، شاید در نگاه نخست تنها قوطی‌ها، شیشه‌ها، جعبه‌های کمک‌های اولیه و بسته‌های دارویی قدیمی را ببینیم؛ اما هر یک از این اشیا، روایتگر بخشی از تاریخ پزشکی ایران نیز هستند؛ دورانی که کشور از طب سنتی و نسخه‌های گیاهی، به سوی پزشکی نوین و داروهای صنعتی گام برمی‌داشت .‎

اگر حدود یک قرن پیش، در اواخر دوره قاجار دچار تب می‌شدید، احتمالاً حکیم برایتان جوشانده گل بنفشه، عناب، پوست بید یا سکنجبین تجویز می‌کرد. برای سرفه، بخور آویشن، بابونه یا شربت‌های گیاهی رایج بود و درمان بسیاری از عفونت‌ها با ضمادهای گیاهی، عسل، ید یا دیگر مواد ضدعفونی‌کننده انجام می‌شد؛ زیرا هنوز آنتی‌بیوتیک‌ها وارد چرخه درمان نشده بودند.

اما با گسترش آموزش پزشکی نوین، تأسیس بیمارستان‌ها، دانشکده‌های پزشکی و داروخانه‌های مدرن در دوره پهلوی، شیوه درمان نیز تغییر کرد. فهرست داروهای موجود در این مجموعه، تصویری روشن از این تحول را نشان می‌دهد. نام‌هایی مانند Bactrim،Keflex  و Chloromycetin از ورود آنتی‌بیوتیک‌ها و درمان علمی عفونت‌ها خبر می‌دهند؛ داروهایی مانند   Alcacyl  و Aspero برای کاهش تب و درد، Phenergan  و Benadrylبرای درمان حساسیت، Bisolvon، Silomat  و دیگر شربت‌های خلط‌آور برای بیماری‌های تنفسی، و انواع قطره‌های بینی، داروهای گوارشی، پمادها و داروهای چشمی، نشان می‌دهند که پزشکی ایران در میانه قرن بیستم، همگام با پیشرفت‌های جهانی، به سرعت در حال دگرگونی بوده است. 

در میان این داروها، نکته‌ای بیش از همه جلب توجه می‌کند؛ تعداد قابل توجه ویتامین‌ها و داروهای تقویتی. نام‌هایی مانند Supradyn، Redoxon، Benerva، Geriavit، Protovid،Tonikum  و Tonicorine نشان می‌دهد که پزشکان آن دوره، تنها به درمان بیماری نمی‌اندیشیدند، بلکه پیشگیری و حفظ سلامت نیز به بخشی از نسخه‌های پزشکی تبدیل شده بود. در دهه‌های 1330 تا 1350، با تغییر سبک زندگی، شهرنشینی و افزایش آگاهی عمومی نسبت به تغذیه، مصرف مکمل‌های ویتامینی رواج یافت. این داروها برای دوران نقاهت، تقویت کودکان، افزایش توان جسمی سالمندان، جبران کمبود ویتامین‌ها و حتی رفع خستگی روزمره تجویز می‌شدند؛ موضوعی که نشان می‌دهد نگاه به سلامت، از درمان بیماری فراتر رفته و به حفظ کیفیت زندگی نیز توجه پیدا کرده بود. 

در کنار داروها، وجود جعبه کمک‌های اولیه و چسب زخم Band-Aid نیز روایت دیگری از تحول پزشکی را بازگو می‌کند. اگر در گذشته برای پانسمان زخم‌ها بیشتر از پارچه، پنبه یا باندهای ساده استفاده می‌شد، در میانه قرن بیستم محصولات آماده و استریل، مراقبت از زخم را آسان‌تر و ایمن‌تر کردند. شرکت Johnson & Johnson با تولید جعبه‌های کمک‌های اولیه و چسب زخم‌های Band-Aid، نقش مهمی در گسترش فرهنگ کمک‌های اولیه داشت. جالب آنکه نام Band-Aid به اندازه‌ای شهرت یافت که در بسیاری از کشورها به نام عمومی چسب زخم تبدیل شد؛ نمونه‌ای از محصولی که از یک برند فراتر رفت و به بخشی از فرهنگ عمومی مراقبت از سلامت بدل شد.

بخش دیگری از این مجموعه، داستان صنعت داروسازی جهان را روایت می‌کند. روی بسیاری از بسته‌ها نام شرکت‌های معتبری مانند Sandoz، Ciba، Geigy، Wander، Zyma، Pharmaton و Boehringer Ingelheim دیده می‌شود؛ شرکت‌هایی که در آن زمان از پیشگامان صنعت داروسازی اروپا، به‌ویژه سوئیس و آلمان، بودند. حضور این نام‌ها نشان می‌دهد که بسیاری از داروهای مورد استفاده در ایران، از معتبرترین تولیدکنندگان جهانی تأمین می‌شدند و نظام سلامت کشور ارتباط نزدیکی با پیشرفت‌های علمی و دارویی جهان داشت. جالب آنکه برخی از این شرکت‌ها، مانندCiba، Geigy و Sandoz، بعدها با ادغام و توسعه، پایه‌گذار شکل‌گیری یکی از بزرگ‌ترین شرکت‌های داروسازی جهان شدند.

همزمان با این تحولات، دربار پهلوی نیز از ساختار پزشکی منظمی برخوردار بود. پزشکان و متخصصان ایرانی در کنار مشاوران خارجی، مسئول مراقبت از سلامت اعضای خانواده سلطنتی بودند؛ از انجام معاینات دوره‌ای و تشکیل پرونده‌های پزشکی گرفته تا همراهی در سفرها، نظارت بر تأمین داروهای مورد نیاز و تجهیز جعبه‌های کمک‌های اولیه در کاخ‌ها. وجود چنین تشکیلاتی، بازتابی از گسترش پزشکی تخصصی و توجه روزافزون به استانداردهای درمان در آن دوره بود.

مرور این مجموعه، نکته دیگری را نیز آشکار می‌کند. بیشترین سهم داروها به درمان بیماری‌های تنفسی، سرماخوردگی، آلرژی، درد، اختلالات گوارشی و مکمل‌های تقویتی اختصاص دارد. این موضوع نشان می‌دهد که بسیاری از دغدغه‌های سلامت امروز، دهه‌ها پیش نیز وجود داشته‌اند؛ هرچند شیوه درمان، فناوری تولید دارو و دانش پزشکی در طول زمان دستخوش تغییرات چشمگیری شده است. البته این مجموعه، بازتابی از داروهای موجود در یک گنجینه تاریخی است و لزوماً الگوی مصرف همه جامعه آن روزگار را نشان نمی‌دهد.

امروز این قوطی‌ها، شیشه‌ها، جعبه‌های کمک‌های اولیه و بسته‌های کوچک دارویی، دیگر تنها ابزار درمان نیستند؛ آن‌ها اسنادی ارزشمند از تاریخ پزشکی، صنعت داروسازی، سبک زندگی و فرهنگ سلامت ایرانیان به شمار می‌آیند. هر نامی که بر روی این بسته‌ها نقش بسته، یادآور مسیری است که پزشکی ایران از نسخه‌های حکیمان و داروهای گیاهی تا داروخانه‌های مدرن و درمان‌های علمی پیموده است؛ مسیری که همچنان ادامه دارد و یادآور نقش بی‌بدیل پزشکان در حفظ سلامت جامعه است.

 تصویر: کریم صباغی

 تهیه و گردآوری مطالب:  - مریم فیضیاب شهریوری، مسئول موزه کوشک احمد شاهی - ندا شانقی، مسئول کاخ موزه اختصاصی نیاوران

 با تشکر از: - ناهید وهابی کاشانی، امین اموال موزه کوشک احمد شاهی  - آذین ثباتی، امین اموال کاخ- موزه اختصاصی نیاوران

- پرسنل یگان حفاظت مجموعه فرهنگی- تاریخی نیاوران