سه شنبه 16 دی 1404 - 12:32

شمیران یا به زبان عامیانۀ تهرانی‌ها، شِمرون، در گذشته‌های دور، تنها، حومه‌ای ییلاقی در پای کوه البرز بود که مردمان شهرها و روستاهای اطراف برای چیدن میوه از درختان باغ‌های آن، و هم‌نشینی در کنار رودهای پرآب و باصفای آن، و در دوره‌های پسین‌تر، برای شب‌نشینی‌های شاعران و هنرمندان، به آن گذر می‌کردند.

بعدتر که آغامحمدخان قاجار، بنیادگذار پادشاهی دودمان قاجاریه در ایران، تهران را پایتخت خود قرار داد، شمیران هم به‌مرور زمان، آن‌چنان سرنوشت مشترکی با تهران یافت که جدایی از آن، چه از منظر مکانی و چه از نقطه‌نظر تاریخی به عنوان بخشی از پایتخت، به‌دور از تصور است.

برخی بر این باورند که اگر شمیران نبود، تهران هیچ‌گاه فرصت پایتخت‌شدن را نمی‌یافت چراکه به‌رغم آن‌که در زمینۀ علت گزینش تهران به عنوان پایتخت دلایل گوناگونی نقل شده است، اما بی‌گمان، وجود شمیران با تجسمی از موقعیت جغرافیایی تهران آن زمان که با فاصله‌ای در شیب ملایم کوه‌های خوش‌آب‌و‌هوای البرز قرار داشت، در این برگزیدن، بی‌تأثیر نبوده است.

تهران زمان قاجار بنا به سخن بیشتر جهانگردانی که در سفرنامه‌هایشان به آن اشاره کرده‌اند، در دشتی نسبتاً هموار و منطقه‌ای خشک، با هوایی نه‌چندان خوشابند و فضایی نامناسب و آلوده گسترش می‌یافت. اما از آغاز، همواره چشم به البرز و دامنه‌های پرطراوت آن داشت.

امروزه هم تهران سر بر دامان شمیران دارد که هم‌چون مادری کهن‌سال، اما زیباروی و مهربان، بر او می‌نگرد؛ با چشمانی که نظاره‌گر رشد فرزند خویش، تهران، در طول سده‌ها و ده‌ها بوده است.

همیشه قلۀ باشکوه دماوند به عنوان زیباترین منظر جنوبی رشته‌کوه البرز مورد توجه بوده است. در تهران قدیم، با این‌که بناهای فراوانی از دیوار و برج و بارو گرداگرد تهران را فرا گرفته بود تا پایتخت‌نشینان را از آسیب دشمنان و اشرار در امان بدارد، اما کوتاه ساختن «عمدیِ» این دیوارها و برج و باروها از این جهت بود که مانعی در برابر دید تهرانی‌ها تا دورترین نقاط دامنه‌های کوه وجود نداشته باشد. اما از آن زمان تاکنون با گسترش شهر به سوی شمیران، که گسترشی شتابزده و بی‌برنامه بوده دیگر اطلاق حومۀ ییلاقی به این ناحیه از پایتخت، عبارت مناسبی نیست و مرز تهران و شمیران یافتنی نیست؛ مگر با تفاوت آداب و رسوم و فرهنگ گاه، متفاوت شمیرانی‌ها و تهرانی‌ها که آن‌هم در یکی دو دهۀ اخیر مشابهت فراوان یافته‌اند و مرزهایشان با هم کم‌رنگ‌تر از پیش شده است.

در روزگار قدیم، شمیران صفایی ویژه داشت. بارون فئودور کورف[1]، دیپلمات روسی، که در زمان فتحعلی شاه قاجار به ایران آمده بود می‌نویسد: «اگر در حدود ده کیلومتر رو به شمال بروید به دهکده‌های سرسبزی می‌رسید که در دل کوهستان پراکنده‌اند. به این دهکده‌ها شمیران می‌گویند. در این‌جا صدای کوهستان سینۀ شما را تازه می‌کند. رایحۀ درختان شکوفا و سرسبز میروه، شامه را نوازش می‌دهد؛ به‌طوری که وقتی از تهران خفقان‌آور و کثیف به شمیران می‌آیید گمان می‌کنید که به بهشت برین آمده‌اید. شمار ار مستقیماً به حرمی ببرند که بر آرامگاه امام‌زاده صالح ساخته‌اند. دست طبیعت امام‌زاده صالح را به چناری عجیب آراسته و مزین کرده است که مورد ستایش تمام مردمی است که به آن‌جا می‌آیند. اگر بخواهیم ارتفاع و شاخه‌های بزرگ و گستردۀ آن را که می‌توان در زیر آن‌ها چند باب خانه بنا نهاد نادیده بگیریم، دور تنۀ درخت را که در قسمت پایین سی‌و شش آرشین (واحد طول روسی معادل 71 سانتی‌متر) است نمی‌توان نادیده گرفت. پس از بیان این مطلب حق داشتم 36 علامتِ تعجب در آخر این جمله قرار بدهم، ولی به همین یکی قناعت می‌کنم!».

ویپِرت فون بلوشر[2]، سفیر آلمان در ایران در اوایل پادشاهی رضا شاه، در سفرنامه‌اش شمیران را به بهشت تشبیه کرده و نوشته است: «در تابستان، شمیران واقعاً هم‌چون بهشت بود. پرتو روشن خورشید جنوب، آسمانی خالی از ابر، هوایی که هم‌چون بلور شفاف و به‌دلیل کمی رطوبت به‌نحوی غیرقابل قیاس حاکی ماوراء بود. آن شب‌های سحرآسا در زیر اسمان پرستارۀ چشمک‌زن با کنسرت پرندگان بی‌شمار، آن ییلاق کوهستانی، هوای همیشه آفتابی که هیچ اثری از باد و باران در آن نیست، آنگاه خانه‌هایی راحت که برای آسایش و خوش‌گذرانی تبیه شده‌اند، مستخدمین فراوانی که منتظر اجرای دستور بودند و نقش آرزو را در نگاه‌های ما می‌خواندند با اسب‌ها و اتومبیل‌های حاضر به یراق، این همه گوشه‌ای از زندگی بود که ما در شمیران داشتیم».

وی در بخش دیگری از سفرنامه‌اش، شمیران را یکی از زیباترین نقاط سراسر جهان می‌داند و در توصیف مسیری که از تهران تا سفارت آلمان ادامه داشت می‌نویسد: «از جادۀ عریض شوسه‌ای که از تهران مستقیماً به طرف شمال امتداد یافته بود و به شمیران دل‌نواز می‌انجامید که در دامنه‌‌های البرز قرار داشت، گذشتیم. مقر تابستانی شاه، خانه‌‌های ییلاقی سفرا و بسیاری از ایرانیان متمکن در این‌جا قرار داشت. شمیران بدون تردید یکی از زیباترین نقاط سراسر جهان است که بک هزار و پانصد متر ارتفاع در پای کوه چهارهزار متری توچال و سلسله‌جبالی که آن را در میان گرفته، قرار دارد. در جنوب دره‌ای که تهران مرکز آن است واقع شده با سی‌صد متر ارتفاع کم‌تر، و در پشت آن در افق می‌توان نمایی از یک رشته‌کوه را باز یافت».

شمیران هنوز هم عجیب، باصفا است. واقعاً تکه‌ای از بهشت است که هم‌تا و مانند ندارد. تنوع حیوانات و پرندگانی که در این دامنۀ پرشیب جنوبی رشته‌کوه بلند و برافراشتۀ البرز زندگی می‌کنند مثال‌زدنی است. چون از گذشته‌های دور، اعیان و اشراف تهران در این منطقه زیست داشتند، و معمول است که متمولین هم کم‌تر نیاز به فروش ملک خود دارند و هم به‌نسبت، کم‌تر ذوقی به مدرن شدن و تبدیل خانه‌های ویلایی‌شان به آپارتمان‌های تنگ و تاریک، خانه‌های ویلایی با باغ‌های وسیع و دل‌انگیز در خیابان‌ها و کوچه پس‌کوچه‌های شمیران فراوان است.

آب قنات‌های شمیران برخلاف کل تهران و بیشتر نقاط ایران که دچار کم‌آبی است، پرآب و خروشان است و خیلی پیش می‌آید که حتی دیوار خانه‌های قدیمی از رطوبت این قنات‌ها نَم بزند و یا پی ساختمانی را امواج خروشان قنات‌های زیرزمینی شسته باشد و ساختمان را در معرض ویرانی قرار داده باشد.

همین سرسبزی و خرّمی جاودانۀ شمیران، که دستبرد زمانه نتوانسته پردۀ غبار بر چهرۀ پرطراوت آن بکشد، مهم‌ترین دلیل برای شاهان و درباریان و سرمایه‌داران بزرگ و کوچک قدیم بود که در شمیران خانه و باغی برای خود و عهد و عیال فراهم کنند و ایامی از سال، یا کل آن را در این بهشت زمینی سر کنند. از این قصرها و عمارت‌ها و خانه‌های تاریخی پرشماری هنوز پابرجا هستند که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از دو مجموعۀ

1) مجموعۀ کاخ‌ها و بناهای تاریخی سعدآباد که بزرگ‌ترین باغ و مجموعۀ تاریخی تهران شامل جنگل طبیعی، چشمه‌سارها، قنات‌ها، باغستان‌ها، گلخانه‌ها و کاخ‌ها و عمارت‌های مجلل . دیدنی و چندین موزه است؛

2) مجموعۀ فرهنگی و تاریخی نیاوران که شکل‌گیری آن به نخستین سال‌های برآمدن دودمان قاجاریه به پادشاهی در ایران باز می‌گردد و شامل چندین کاخ و موزه و کتاب‌خانه با فضای سبز دل‌انگیز و دیگر جاذبه‌ها و امکانات است و در قدیم، در محل آن، یکی از باغ‌های بزرگ ایران قدیم واقع بوده است.