معرفی اثر نِتسوکه: مینیاتورهای زندگی در دوره اِدو (به ژاپنی: 江戸時代, Edo jidai)

به مناسبت روز جهانی مردمان بومی جهان در 9 آگوست(18 مرداد)

. مواد سازنده: عمدتاً از عاج، چوب(مانند شمشاد)، سنگ، استخوان، شاخ گوزن، فلزات

. تکنیک: هنرمند به جزئیات خیره کننده از جمله لباس و خطوط چهره اهمیت می داد

. محل نگهداری: گنجینه کاخ موزه اختصاصی نیاوران

در نگاه اول، شاید این پیکره ها تنها یک مجسمه ظریف باشد، اما در تاریخ هنر ژاپن این اشیای کوچک فراتر از یک اثر هنری است.

 دوره ادو(1603- 1868میلادی) با به قدرت رسیدن توکوگاوا ایه یاسو آغاز شد. او پس از سال ها جنگ های داخلی، توانست قدرت را در دست بگیرد و پایتخت را به ادو(که امروزه توکیو نامیده می شود) منتقل کند. در این دوره، امپراتور بیشتر یک مقام نمادین و مذهبی بود و قدرت واقعی در دست رهبر نظامی از خاندان توکوگاوا بود و برای حفظ امنیت وکنترل قدرت، ورود خارجی ها و خروج ژاپنی ها تقریبا به طور کامل ممنوع کردند. تنها پرتغالی ها و چینی ها اجازه تجارت بسیار محدود در برخی بنادر را داشتند این کار باعث شد فرهنگ ژاپن بدون تأثیر خارجی، به شکلی منحصر به فرد تکامل یابد. در تاریخ ژاپن هیچ چیزی به اندازه نتسوکه((Netsuke توانایی فشرده سازی فرهنگ مد و ظرافت دوره ادو را در ابعادی کوچک معمولا بین (3 تا 5 سانتیمتر) نداشته است. این پیکره های کوچک اگرچه ابتدا یک ابزار کاربردی بودند، اما به تدریج به شاهکارهای مجسمه سازی تبدیل شدند که امروزه به عنوان یکی از نمادهای هنر صادراتی ژاپن شناخته می شوند.

داستان یک تغییر هویت

در دوران انزوای ژاپن(دوره ادو)کیمونو لباس رسمی و اصلی بود اما این لباس فاقد جیب بود مردم برای حمل اشیاء کوچک از قبیل جعبه های دارو ،کیسه های پول نیاز به گیره یا دکمه ای داشتند تا آنها را به کمربند(اوبی) وصل کنند اینجا بودکه نتسوکه متولد شد. آنها برخلاف مجسمه های معمولی حتما باید دارای سوراخی(Himotoshi) باشد تا بتوان آن را با بند به لباس متصل کرد و نباید لبه های تیز داشته باشد تا به پارچه ظریف کیمونو آسیب نزند اما نتسوکه هرگز یک قطعه ساده برای نگهداشتن وسایل نبود. هنرمندان ژاپنی، با نگاهی وسواس گونه این قطعات کوچک را به بستری برای روایت داستان ها تبدیل کردند. آن ها در ابعادی که به سختی در کف دست جای می گرفت، تمام جهان خود را طراحی کردند. از اسطوره های قدیمی و حیوانات افسانه ای گرفته تا صحنه های روزمره ی زندگی مردم. این نیاز روزمره، بستر ظهور هنری شد که بعدها جهان را مجذوب خود کرد.

1-پیوند فرم و کارکرد: ابزاری برای ایثار زیبایی

ابزاری که برای استفاده روزمره و خشن پوشاک طراحی شده ، با چنان جزییات خیره کننده ای تراشیده می شد که خود به یک اثر هنری بدل می گشت. حفره ی بند(هیموتوشی) که در قلب ساختار نتسوکه قرار دارد، در واقع نقطه اتصال جهان مادی(پوشاک ) و جهان نمادین(هنر) است.

2-واژگان بصری: نمادگرایی در قامت پیکره ها

نتسوکه ها را می توان دایرةالمعارفی از فرهنگ ژاپن دانست. شخصیت های حکاکی شده بر آن ها، پیام های عمیقی را حمل می کردند:

- خدایان و بخت اقبالی: چهره هایی نظیر "دایکوکو" خدای ثروت و "هوتئی" خدای شادی در نتسوکه، فراتراز تقدس، نماد آرزوهای ملموس طبقه متوسط برای برکت و خوشبختی بودند.

- موجودات اساطیری: حیوانات در نتسوکه حامل ویژگی های اخلاقی بودند،لاک پشت ها نماد عمر طولانی، روباه نماد زیرکی و اژدها نماد قدرت محافظه کار

- هزل و نقد اجتماعی: به تصویر کشیدن راهبه ها و مقامات در موقعیت های مضحک است. این سنت هجوی، آینه ای بود بر جامعه ی دوره ادو که از طریق هنر مینیاتوری، سلسله مراتب صلب اجتماعی را به چالش می کشید.

3-آداب و رسوم " ایکی" و هنر ظرافت پنهان

در فرهنگ دوره ادو، مفهوم(ایکی ) نقش کلیدی داشت؛ نوعی زیباشناسی که "خودنمایی آشکار" را ناپسند می دانست. یک تاجر ثروتمند هرگز ثروتش را با جواهرات بزرگ به نمایش نمی گذاشت، بلکه آن را در یک نتسوکه کوچک اما با ظرافت خارق العاده پنهان می کرد.

این اشیا با "لمس مداوم" بخشی از وجود صاحب خود می شدند. گرمای دست و چربی پوست با گذشت سال ها روی سطح نتسوکه پتینه(رنگ قهوه ای – عسلی) ایجاد می کرد که نشان دهنده اصالت و پیوند عمیق فرد با ابزارش بود و این همان آداب نانوشته ای است که نتسوکه را از یک شئ بی جان به بخشی از خاطره زیسته ی فرد تبدیل می کرد.

4- نتسوکه به مثابه طلسم

نتسوکه برای صاحبش تنها یک گیره نبود؛ بلکه یک همراه محافظ محسوب می شد. انتخاب طرحی از حیوانات اساطیری یا ماسک های آیینی نوعی پیوند میان فضای عمومی و حمایت نیروهای ماورایی بود. در لحظاتی که فرد در سفر بود یا در بازارهای شلوغ شهر ادو قدم می زد، نتسوکه به عنوان تکیه گاهی روانی عمل  می کرد.

تفاوت "مجسمه " با "نتسوکه"

 یک مجسمه معمولی(Statue ) معمولا برای تماشا کردن ساخته و در جای ثابت قرار می گیرد. اما نتسوکه:

1-ابعاد بسیار کوچک دارد: معمولا بین 2 تا 5 سانتی متر است.

2-ساختار خاص دارد: حتما باید دارای یک بخش کوچک باشد که از آن ریسمان عبور کند تا بتوان آن را به کمربند(اوبی) متصل کرد.

3-طراحی سه بعدی است: برخلاف یک جواهر تخت ، نتسوکه از هر زاویه ای که به آن نگاه کنید ، باید طرح و جزئیات داشته باشد.

جادوی مینیاتور 

بزرگترین شکوه نتسوکه در "ریز نگاری" نهفته است. وقتی یک نتسوکه از جنس عاج یا چوب سخت ساخته می شود، هنرمند تنها در حال تراشیدن یک ماده نیست او در حال بافتن تاریخ است. در نتسوکه های موجود در گنجینه کاخ اختصاصی نیاوران که پیکره انسان را نمایش می دهند، شاهد چیزی فراتر از یک مجسمه هستیم .در تصویر یکی از آثار، قطعه سمت چپ راهب یا کودک راهب در حال خوابیدن روی یک کوزه یا خمره است .

نمادهای آن: خواب(رهایی از تعلقات دنیوی و اعتماد به جریان طبیعت) کوزه(ذخیره انرژی معنوی ،جاودانگی، ظرف حکمت) و ترکیب راهب و کوزه بیانگر این مفهوم است که سعادت واقعی از سادگی و بی نیازی حاصل می شود.

در  تصویردیگر شامل سه قطعه 1- شخصیت میانی از حکیمان دوره ادو است نمادهای آن بادبزن(خرد و دور کردن جهل و نادانی ) چهره آرام و ریش بلند( بلوغ، تجربه و طول عمر است) 2-شخصیت سمت چپ حالت بدن و لبخند او یادآورشخصیت های طنز یا خدمتکاران دوره ادو است این نوع نتسوکه ها معمولا نماد فروتنی و نگاه طنز آمیز به دنیا می باشد 3- شخصیت سمت راست(مرد نشسته با دست های جمع شده) نماد قناعت و پذیرش شرایط زندگی اشاره دارد. با دقت خیره کننده هنرمند توانسته است لایه های پیچیده طرح های ظریف کیمونو را باز آفرینی کند که گویی زمان در میان تاروپود آن لباس های کوچک ایستاده است. این دقت، باعث می شود که حتی در ابعاد مینیاتوری، سلسله مراتب اجتماعی(که از نوع طرح لباس مشخص می شد) را از یک شئ کاربردی به یک "مستند بصری" از مد و فرهنگ ژاپن تبدیل کرده است.

گذر از شرق به غرب : سفیر کوچکی که جهان را فتح کرد

صادرات گسترده این آثار بیشتر به عصر مدرن(دوره میجی پس از 1868 میلادی) مربوط می شود. استفاده از لباس های غربی باعث شد نتسوکه کاربرد عملی خود را از دست بدهد. اما به دلیل مهارت بی نظیر حکاکی، جان هنری آن در جزئیات خیره کننده کیمونوها  و حالت چهره های پیکره هایش هرگز خاموش نشد بلکه به سرعت توسط کلکسیونرهای غربی کشف و به عنوان "مجسمه های تزیینی کوچک" صادر شد و در ویترین های مجلل موزه ها  و خانه های اشراف قرار گرفت.

دو استادکار برجسته نتسوکه : روایتگران مینیاتوری عصر ادو

همانطور که اشاره شد، نتسوکه تنها یک ابزار ساده  نبود، بلکه عرصه درخشش هنرمندان چیره دستی بود که توانستند جهان نمادین و زیبایی شناختی ژاپن را در ابعادی بسیار کوچک به تصویر بکشند. برخی از بهترین نتسوکه ها امضا ندارند گاهی اوقات یک هنرمند اگر مثلا چیزی را برای کسی بالاتر از جایگاه خود خلق می کرد، اثر هنری را امضا نمی کرد در میان این استاد کاران نام هایی درخشیده اند که آثارشان امروز گنجینه های موزه های جهان محسوب می شوند.

در اینجا به معرفی دو تن از برجسته ترین این هنرمندان می پردازیم، با در نظر گرفتن دقت های لازم در مورد شهرت و شناسایی دقیق برخی از ایشان:

1-توموتادا(Tomotada ): نمونه ای برجسته از استادی در به تصویر کشیدن حیات وحش در نتسوکه است آثارش به دلیل کیفیت ساخت و زیبایی فرم ، همواره مورد توجه مجموعه داران بوده اند.

2- ماسانائو(Masanao ): از نام های کلیدی در تاریخ نتسوکه است شهرت خود را عمدتا مدیون نتسوکه های طبیعت گرایانه اش از حیوانات کوچک است سبک وی به دلیل ظرافت و واقع گرایی بالا، بسیارمحبوب است.

میراث ماندگار 

نتسوکه بیش از یک دکمه یا گیره است، این گیره ها، کتاب های مصورسه بعدی از تاریخ پوشاک و فرهنگ ژاپن هستند. صادرات این آثار در اواخر قرن نوزدهم نه تنها ژاپن را به جهان معرفی کرد، بلکه باعث حفظ تکنیک های سنتی حکاکی ژاپنی شد که امروزه به عنوان میراث فرهنگی این کشور گرامی داشته می شود.

منابع:

• مجموعه های هنری شرق آسیا؛ بررسی آثارمینیاتوری ژاپن(برگرفته از اسناد موزه های بین المللی)

• Freedberg , David.The Language of Art: Anintroduction to visual studies

• تصویر و تدوین: كريم صباغى

• گرد آوری مطلب: زینب اسدی

• با سپاس از: 

- ندا شانقى، مسئول كاخ- موزه اختصاصى نياوران

- آذين ثباتى، امين اموال كاخ- موزه اختصاصى نياوران

- یگان حفاظت مجموعه فرهنگی-تاریخی نیاوران