"گل و پرنده بر تار ابریشم، جلوه ای از هنر شرق"
ابریشمدوزی چین یکی از برجستهترین و کهنترین هنرهای سنتی شرق آسیا به شمار میرود که پیشینه آن به بیش از دو هزار سال پیش بازمیگردد. این هنر که هم زمان با شکوفایی صنعت تولید ابریشم در چین شکل گرفت، از تلفیق مهارت بافندگی، رنگرزی و سوزندوزی پدید آمده و در طول تاریخ به یکی از مهمترین جلوههای هنر تزئینی چین تبدیل شده است.
هنرمندان چینی با بهرهگیری از نخهای ظریف ابریشمی و دوختهای بسیار دقیق، تصاویری از گلها، پرندگان، مناظر طبیعی و مضامین نمادین را بر روی پارچههای ابریشمی خلق میکردند. این آثار علاوه بر ارزش هنری، بازتابدهنده باورها، آرمانها و مفاهیم فرهنگی جامعه چین نیز می باشد.
در فرهنگ چینی، بسیاری از عناصر طبیعی دارای مفاهیم نمادین هستند؛ بهگونهای که گلها و پرندگان در آثار ابریشمدوزی اغلب نشانههایی از سعادت، طول عمر، شکوفایی، نجابت و هماهنگی با طبیعت به شمار میروند.
ابریشمدوزی چین در طول قرنها در مناطق مختلف این کشور گسترش یافت و به شکلگیری شیوهها و مکاتب گوناگون انجامید. ظرافت فنی، تنوع رنگ، دقت در اجرای جزئیات و توانایی هنرمندان در ایجاد جلوهای مشابه نقاشی، از مهمترین ویژگیهای این هنر ارزشمند محسوب شده است. امروزه آثار ابریشمدوزی چینی در موزهها و مجموعههای معتبر جهان نگهداری می شود.
پارتیشن تاشو یا پاراوان سنتی(Folding Screen) سبک هنری شرق آسیا(احتمالاً چین یا کره) است. این نوع آثار که در چین به نام «پینگفنگ»(Pingfeng) شناخته میشوند، فراتر از یک وسیله کاربردی، یک قطعه هنری نمادین هستند.
1. سبک هنری و تکنیک
این پارتیشن دارای هشت لت(پنل) است که روی هر کدام از آنها تصاویری از «گلها و پرندگان»(Bird-and-Flower Painting) نقش بسته است؛ و یکی از قدیمیترین و محبوبترین مضامین در نقاشی سنتی شرق آسیا به شمار می رود.
- تصاویری که روی پارچه ابریشم یا کاغذ مخصوص کار شده و از تکنیک گلدوزی ابریشم (Silk Embroidery) استفاده شده باشد، دارای ارزش هنری و مادی بسیار بالاتری است.
2. نمادگرایی پنلها (از راست به چپ)
در فرهنگ شرق آسیا، هر گیاه و حیوان معنای خاصی دارد:
- پنل اول (راست): درنا(Crane) و درخت کاج(Pine tree). هر دو نماد طول عمر، پایداری و نجابت هستند.
- پنلهای میانی: شکوفههای گیلاس یا آلو(نماد بهار و استقامت)، گل صدتومانی(Peony - نماد ثروت و اشرافیت) و گلهای داوودی(Chrysanthemum).
- پرندگان: حضور پرندگان به صورت جفت در میان شاخهها معمولاً نماد وفاداری، عشق و خوشبختی در زندگی مشترک است.
3. کتیبهها و خطاطی
در بالای هر تصویر، اشعار یا عباراتی به خط چینی کلاسیک(Calligraphy) نوشته شده است. این نوشتهها معمولاً توصیف صاحب اثر برای زیبایی طبیعت یا آرزوی خیر و برکت هستند. وجود خطاطی در کنار نقاشی، نشاندهنده اصالت و سبک کلاسیک هنر چینی است.
4. کاربرد و دکوراسیون
- جداسازی فضا: در قدیم برای ایجاد حریم خصوصی در اتاقها یا جلوگیری از وزش باد مستقیم استفاده میشد.
- فنگشویی: در باورهای سنتی، از این پارتیشنها برای هدایت انرژی مثبت و جلوگیری از خروج سریع انرژی از منزل استفاده می کردند.
- تزئینی: امروزه به عنوان یک نقطه کانون(Focal Point) در دکوراسیونهای لوکس، پشت کاناپه یا در ورودی منازل استفاده میشود.
معرفی کالبدی و هنری اثر
این پاراوان دارای 8 پنل(لت) مجزاست که با لولاهای ظریف به هم متصل شدهاند. بدنه آن از چوب تیره و باکیفیت ساخته شده که تضاد زیبایی با بستر طلایی رنگ تصاویر ایجاد میکند.
1. مضمون تصویری: هر پنل به سبک «گل و مرغ» طراحی شده است. این سبک نه تنها به دنبال نمایش زیبایی بصری، بلکه در پی انتقال مفاهیم حکیمانه است. برای مثال:
درنا و کاج: در پنل سمت راست، نماد صلح و طول عمر بیش از هزار سال هستند.
گل صدتومانی (Peony): به عنوان «پادشاه گلها» شناخته میشود و نماد ثروت، عزت و اشرافیت است.
شکوفههای بهاری: نماد نوزایی و امید پس از زمستان سخت است.
- عنصر خطاطی: کتیبههای عمودی بالای هر تصویر، اشعاری کلاسیک یا جملات دعایی هستند که تعادل میان «تصویر» و «کلمه» را که از اصول بنیادی هنر شرق است، برقرار میکنند.
2. تاریخچه پاراوان (پینگفنگ)
خاستگاه اصلی این وسیله به چین باستان(سدهها پیش از میلاد) بازمیگردد که در آنجا به آن «پینگفنگ» (Píngfēng) به معنای «مانع باد» میگفتند.
- سیر تکامل: در ابتدا این صفحات ثابت بودند، اما در دوران سلسله «هان»، مدلهای تاشو ابداع شدند که جابهجایی آنها راحتتر بود.
- گسترش جهانی: این هنر در سدههای بعد به کره و ژاپن راه یافت و در هر منطقه رنگ و بوی بومی گرفت. در قرن 17 و 18 میلادی، از طریق جاده ابریشم به اروپا راه یافت و تحت عنوان «شینوآزری»(Chinoiserie) به یکی از محبوبترین اِلِمانهای اشرافی در کاخهای فرانسوی و انگلیسی تبدیل شد.
3. جایگاه فرهنگی و نمادین
در فرهنگ شرق آسیا، پاراوان تنها یک دیوار موقت نیست، بلکه حامل لایههای معنایی عمیقی است:
- مرز میان حضور و غیاب: پاراوان در معماری سنتی برای تفکیک فضای عمومی از خصوصی (مثلاً در اتاقهای پذیرایی یا پشت صندلی امپراتور) به کار میرفت. این وسیله به جای دیوار صلب، مرزی «روان و منعطف» ایجاد میکند.
- تغییر چشمانداز: پاراوانها به گونهای طراحی میشوند که با تغییر زاویه دید یا تغییر نحوه باز شدن لولاها، ترکیببندی هنری جدیدی ایجاد کنند. این استعارهای از «تغییرات فصلی و دگرگونی طبیعت» است.
4. جایگاه در هنر معاصر
امروزه این نوع پاراوانها به عنوان «اشیاء هنری کاربردی» شناخته میشوند. در دکوراسیون مدرن، حضور یک پاراوان با چنین جزئیاتی میتواند به یک فضای بیروح، هویت، عمق و اصالت ببخشد. این آثار به دلیل زحمت فراوان در اجرا، جزو اشیاء لوکس و موروثی محسوب میشوند که ارزش آنها به مرور زمان افزایش مییابد.
اثر معرفی شده، پنجرهای به سوی طبیعت اصیل و فلسفه شرق است. این پاراوان با ترکیب رنگهای گرم(طلایی و قهوهای) و نقوش سرزنده، نمادی از آرزوی «سعادت، طول عمر و آرامش» برای خانهای است که در آن قرار میگیرد.
کتیبههایی که بر بالای هر یک از پنلهای این پاراوان مشاهده میکنید، به خط خوشنویسی چینی(غالباً سبک شینگشو یا خط نیمهشکسته) نگاشته شدهاند. در هنر شرق آسیا، این نوشتهها صرفاً توصیف صحنه نیستند، بلکه «آرزوهای مصور» یا کلمات قصاری هستند که به تصویر روح میبخشند.
همانگونه که در تصاویر دیده می شود، این کلمات معمولاً عبارات چهار کاراکتری(چنگیو - Chengyu) می باشد که هر کدام حامل یک پیام اخلاقی یا دعای خیر است.
ترکیب نهایی اثر:
وقتی این 8پنل در کنار هم قرار میگیرند، مجموعهای از «چهار فصل» و «هفت فضیلت» را تشکیل میدهند. صاحب این پاراوان با قرار دادن آن در منزل خود، در واقع سفرهای از آرزوهای نیک(طول عمر، شادی، نجابت، پاکی، ثروت، برکت و پایداری) را برای ساکنان آن خانه میگشاید.
پاراوان ابریشمدوزی معرفیشده، نمونهای ارزشمند از هنرهای تزئینی چین است که تلفیقی از مهارت فنی، زیبایی بصری و مفاهیم نمادین فرهنگ شرق آسیا را به نمایش میگذارد. نقوش گلها، پرندگان و خوشنویسیهای بهکاررفته در این اثر، علاوه بر جلوههای هنری، بازتابی از باورها و ارزشهای فرهنگی جامعه چین هستند. نگهداری و معرفی چنین آثاری در موزه، فرصتی برای شناخت بهتر تبادلات فرهنگی و هنری میان ملتها و آشنایی مخاطبان با بخشی از میراث هنری جهان می باشد.
تصویر و تدوین: کریم صباغی
تهیه و گردآوری مطلب: مریم فیضیاب شهریوری
کارشناس اثر: مریم عرب علیدوستی
با تشکر از:
ناهید وهابی کاشانی، امین اموال موزه کوشک احمد شاهی
پرسنل حفاظت مجموعه فرهنگی-تاریخی نیاوران