«آیین سلام در دربار قاجار»

هر ساله در دربار قاجار به مناسبت‏های مختلف، مراسم سلام خاص (که در آن شاهزادگان و صاحب‏منصبان حضور داشتند) و مراسم سلام عام (که به طور عموم برگزار می‏شد) انجام می شد.

هر ساله در دربار قاجار به مناسبت‏های مختلف، مراسم سلام خاص (که در آن شاهزادگان و صاحب‏منصبان حضور داشتند) و مراسم سلام عام (که به طور عموم برگزار می‏شد) انجام می شد. این گونه سلامها در هر عصر و زمانی شرایط خود را داشته است. در دوران سی و هشت ساله سلطنت فتحعلی‏شاه، اگر فصل و هوا مناسب و شاه در تهران بود، این مراسم در ایوان تخت مرمر برگزار می‏گردید. که تشریفاتی بسیار مفصل و متنوع داشت. در این مراسم شاه بر تخت مرمر جلوس می‏نمود و از ضروریات این جلوس بر سر گذاشتن تاج کیانی, بستن بازوبندهای «دریای نور» و «تاجماه» و آویختن حمایل‏های مروارید درشت و بستن کمربند شرابه‏دار سلطنتی, شمشیر و خنجر جواهرنشان و در دست گرفتن گُرز مرصع بود. سایر وصله‏های مرصع و جواهرنشان سلطنتی را بدست پسرها و جهانگیرخان گرجی و ابراهیم‏خان گرجی، دامادهای شاه، می‏دادند. سپر مرصع نیز مخصوص سپهدار بود که در دست می‏گرفت و همه اینها بطور نیم دایره در دور تخت شاه در جای مخصوص خود می‏ایستادند.

یکی از رسوم سلام عام فتحعلی‏شاه در تخت مرمر این بود که پیشخدمت‏باشی سلام، میرزا اسماعیل، قلیان مخصوص سلام را در پهلوی تخت در دست می‏گرفت و نی پیچ آن را به دست شاه می‏داد که گاهی پکی به آن بزند. این قلیان که به «قلیان سلام» معروف است از طلا ساخته شده و تمام قسمت‏های آن با جواهر مختلف ترصیع شده است. شرکت دادن این قلیان در مراسم سلام عام نوروزی تقریباً یک امر تخطی ‏ناپذیر شده بود به طوری که در دوره‏های بعد که استعمال قلیان در این‏گونه مراسم کم کم رو به منسوخ شدن نهاده بود و شاه دیگر نی پیچ آن را در دست نمی گرفت بازهم پیش خدمت باشی سلام در جای مخصوص خود قلیان بدست می‏ایستاد و این تشریفات را تا پایان مراسم به انجام می‏رسانید.

از موارد قابل اشاره دیگر شرکت 4 فیل در مراسم سلام عام تخت مرمر بود، به آنها یاد داده بودند که در برابر شاه زانو زده، تعظیم نمایند.

 

ـ مراسم سلام در دربار محمدشاه به همان شیوه ای که در دربار فتحعلی‏شاه معمول بود در ایوان تخت مرمر اجرا می‏گردید.

ـ در زمان ناصرالدین شاه آیین سلام مفصل‏ تر و با شکوه‏تر برگزار می‏شد. این مراسم همچون معمولِ سابق در ایوان و حیاط تخت مرمر به عمل می‏ آمد. به طوری که دوستعلی‏خان معیرالممالک در یادداشت‏هایش نوشته و مراسم آن را به چشم دیده است، شاهزادگان بزرگ حامل حمایل‏های سلطنتی بودند خطیب‏ الممالک و شمس ‏الشعراء و مخاطب سلام، بالای حوض بیضی شکلی که در پای ایوان روی سکّو واقع بود می‏ ایستادند. قدح ‏های طلایی مینا کاری پر از شربت‏های گوارا در اطراف حوض می‏چیدند سمت راست ایوان مستوفی‏الممالک با جبه مفتول‏دوزی و نشان مکمل می‏ایستاد و مستوفیان زیر دستش رده می‏زدند. سمت چپ ایوان نایب‏السلطنه وزیر جنگ ایستاده و سران سپاهی به ترتیب درجه و مناسب زیر دستش صف می‏زدند. سفرا، اعضای وزارت امور خارجه دیگر اروپاییان در اتاق‏های طرفین ایوان می‏نشستند. سایر طبقات اشراف و رؤسای ایل قاجار و کشیک‏خانه و عمله در خیابانها می‏ایستادند. 4 فیل دیوانی را نیز زینت کرده و در انتهای فضای باز می‏داشتند. به محض اینکه همه کس و همه چیز در جای خود قرار می‏گرفت شاه با قدم‏های بلند وارد ایوان شده بر تخت رفته، بر صندلی مرصعی که بر روی آن می‏ نهادند قرار می‏گرفت (لازم به توضیح است که این صندلی مرصع، صندلی محمدشاهی خوانده می‏شود, به دلیل آنکه محمدشاه دچار نقرس بود نشستن بر تخت برای او دشوار بوده دستور ساخت این صندلی مرصع را داده است). ناصرالدین‏شاه در مراسم سلام از این صندلی بروی تخت مرمر استفاده می‏نمود. لازم به ذکر است بعد از ساخت کاخ گلستان در این اواخر به دلیل وسعت تالار موزه یا تالار سلام, مراسم سلام در آنجا برگزار می‏گردید.

- در زمان مظفرالدین‏شاه این تشریفات و مراسم محدودتر و بالاخره در دوران سلطنت محمدعلی‏شاه به دلیل عدم علاقه مردم و برگزیدگان طبقات لطف و روح سابق را نداشت و مراسم آن بسیار بی نظم و ترتیب برگزار می‏شد. یکی از دیدنی‏های صاحبقرانیه که در سرسرای ورودی آن به چشم بازدیدکنندگان خودنمایی می‏کند تابلوی صف‏سلام فتحعلی‏شاهی است. این تابلو در سالن مخصوص کاخ نگارستان نصب بوده است. کاخ نگارستان به طراحی و معماری عبدا...خان در سال 1228 ساخته شد. این قصر که محمدشاه در آن تاجگذاری کرد از عمارت‏های مهم قاجار بود که بعداً قسمتی از آن به مدرسه صنایع مستظرفه کمال‏ الملک کشیده شد.

تابلوی «صف‏سلام» از آثار مهم عبدا...خان است که هنگام بازگشایی صاحبقرانیه به این کاخ انتقال داده شد. این تابلوها در ابعاد 258*289 سانتیمتر هستند که در هر کدام رجال و شاهزادگان قاجار به ترتیب در سه ردیف نقش شده‏اند. که در ادامه به معرفی این افراد می‏پردازیم. «معرفی شاهزادگان قاجار در تابلوی صف سلام» دیوار شمالی

ـ راست به چپ:

ردیف اول 1- ولد حسنعلی میرزا ـ هلاکو میرزا: حسنعلی‏میرزا ملقب به شجاع‏السلطنه، پسر ششم فتحعلی‏شاه است. او در روز جمعه اول ذیحجه سال 1204ﻫ . ق/ سپتامبر 1790م. متولد شد. فرزندان او 16 تن می‏بودند 7 پسر و 9 دختر. هلاکو میرزا ملقب به بهادرخان پسر اول حسنعلی‏میرزا است. 2- ا...قلی میرزا: محمدولی میرزا پسر چهارم فتحعلی‏شاه است. او در روز جمعه اول شوال سال 1203ﻫ . ق/ ژوئیه 1789م. متولد شد. دارای 46 فرزند بود، 26 پسر و 20 دختر. 3- ولد محمدعلی میرزا ـ محمدحسین میرزا: محمدعلی میرزا پسر دوم فتحعلی‏شاه است. او در شب هفتم ربیع‏الثانی سال 1203ﻫ . ق/ ژوئیه 1789م. متولد شد. دارای 24 فرزند بود، 10 پسر و 14 دختر. محمدحسین میرزا (حشمته الدوله) اولین پسر وی می‏باشد. 4- سلطان سلیم میرزا: پسر سی و نهم فتحعلی‏شاه است. او در شب پنجشنبه 26 شوال 1228ﻫ . ق/ اکتبر 1813م. متولد شد. 5- سیف‏ا...میرزا: پسر چهل و دوم فتحعلی‏شاه است. او در سه شنبه 14 رجب سال 1229ﻫ . ق/ ژوئن 1814م. متولد شد.

 

ردیف دوم: 1- ولد محمدقلی میرزا ـ اردشیر میرزا: محمدقلی میرزا پسر سوم فتحعلی‏شاه، ملقب به ملک‏آرا، او در چهارشنبه 22 رمضان سال 1203ﻫ . ق/ ژوئن 1789م. متولد شد. دارای 46 فرزند بود. 23 پسر، 23 دختر. 2- ولد محمدقلی میرزا ـ قهرمان میرزا: قهرمان میرزا فرزند ششم محمدقلی میرزا می‏باشد. 3- ولد محمدقلی میرزا ـ نوذر میرزا: نوذر میرزا نیز فرزند پنجم محمدقلی میرزا می‏باشد. 4- ولد محمدعلی میرزا ـ نوردهر میرزا: محمدعلی میرزا پسر دوم فتحعلی‏شاه، او در 1203ﻫ . ق/ ژوئیه 1789م. متولد شد. دارای 24 فرزند بود. 10 پسر، 14 دختر. نوردهر میرزا پسر هفتم محمدعلی میرزا می‏باشد. 5- ولد محمدعلی میرزا ـ عبدالحمید میرزا: شناخته نشد.

 

ردیف سوم: 1- ولد محمدعلی میرزا ـ حسن میرزا: محمدولی میرزا پسر چهارم فتحعلی‏شاه، متولد 1203ﻫ . ق/ 1789م. دارای 46 فرزند بود. حسین میرزا فرزند چهاردهم محمد ولی میرزا می‏باشد. 2- ولد محمدولی میرزا ـ جعفرقلی میرزا: جعفرقلی میرزا فرزند پنجم محمدولی میرزا می‏باشد. (مادرش دختر اسحاق‏خان قرائی است) 3- ولد محمدولی میرزا: شناخته نشد. 4- ولد محمدولی میرزا ـ شیردل میرزا: محمدولی میرزا پسر چهارم فتحعلی شاه است. او در روز جمعه اول شوال 1203ﻫ . ق/ ژوئیه 1789م. متولد شد. 46 فرزند داشت. 26 پسر و 20 دختر. شیردل‏خان (شیردل میرزا) پسر هشتم او می‏باشد. دیوار جنوبی

 

ـ از راست به چپ:

ردیف اول: 1- ولد میرزا امان‏ا...میرزا: شناخته نشد. 2- ولد نایب‏السلطنه ـ چگر میرزا: شناخته نشد. 3- ولد زین‏العابدین میرزا ـ علی‏محمد میرزا: شناخته نشد. 4- ولد حسینعلی میرزا ـ جهانگیر میرزا: حسینعلی میرزا پسر پنجم فتحعلی‏شاه، در سال 1203ﻫ . ق/ سپتامبر1789م. متولد شد. فرزندان او 26 تن می‏باشند. 19 پسر و 7 دختر. جهانگیر میرزا فرزند هفتم او می‏باشد. 5- ولد محمدرضا میرزا ـ رضاقلی میرزا: محمدرضا میرزا پسر سیزدهم فتحعلی‏شاه است. روز دوشنبه سوم ذیقعده سال 1211ﻫ . ق/ مه 1797م. متولد شد. فرزندانش 13 تن بودند. 10 پسر و 3 دختر .

 

ردیف دوم: 1- ولد موسی‏خان ـ مهدیقلی‏خان: موسی‏خان قوانلو همسر طیغان (طیغون)‏خانم، دختر فتحعلی‏شاه می‏باشد. دارای 9 فرزند بوده 5 پسر و 4 دختر. مهدیقلی‏خان پسر دوم او می‏باشد. 2- ولد موسی‏خان ـ جعفرقلی‏خان: جعفرقلی‏خان پسر اول او می‏باشد. (به عبارت دیگر جعفرقلی‏خان و مهدیقلی‏خان نوه دختری فتحعلی‏شاه هستند) 3- ولد خسروخان ـ رضاقلی‏خان: خسروخان والی کردستان همسر حُسن جهان‏خانم مشهور به والیه، دختر فتحعلی‏شاه (حُسن جهان‏خانم ـ خواهر تنی فتح‏ا...میرزا، شعاع‏السلطنه، پسر سی و پنجم فتحعلی‏شاه) می‏باشد. دارای 6 فرزند بوده 3 دختر، 3 پسر. رضاقلی‏خان پسر اول او می‏باشد. 4- ولد ابراهیم‏خان ـ ابوالفتح‏خان: ابراهیم‏خان ظهیرالدوله قاجار تنها پسر مهدیقلی قاجار (عموی فتحعلی‏شاه) بوده، دارای 21 دختر و 20 پسر می‏باشد. دو تن از پسران او از دختر فتحعلی‏شاه قاجار (همایون سلطان ‏‏خانم، ملقب به نواب‏متعالیه) می‏باشند. اول: عباسقلی میرزا و دوم: ابوالفتح میرزا. 5- ولد ابراهیم‏خان ـ قهارقلی‏خان: شناخته نشد. 6- ولد محمدعلی ـ فریمان‏گیر میرزا: شناخته نشد.

 

ردیف سوم: 1- ولد ابراهیم‏خان ـ محمدحسن‏خان: ابراهیم‏خان ظهیرالدوله تنها فرزند مهدیقلی‏خان عموی فتحعلی‏شاه است. او دارای 21 دختر و 20 پسر بوده. محمدحسن‏خان پسر پانزدهم او می‏باشد. 2- ولد ابراهیم‏خان ـ حسینقلی‏خان: شناخته نشد. 3- ولد ابراهیم‏خان ـ علیقلی‏خان: علیقلی‏خان پسر دهم ابراهیم‏خان ظهیرالدوله می‏باشد. (ابراهیم‏خان در سال 1240ﻫ . ق/ 1824م. درگذشت) 4- ولد ابراهیم‏خان ـ علی‏اکبرخان: علی‏اکبرخان پسر هفدهم ابراهیم‏خان ظهیرالدوله می‏باشد. 5- ولد ابراهیم‏خان ـ اسدا...خان: اسدا...خان فرزند هشتم ابراهیم‏خان ظهیرالدوله می‏باشد.

 

عبدا...‏خان نقاش تابلوی صف سلام:

عبدا...‏خان معمار و نقاش‏باشی پراعتبار قرن 12 ﻫ . ق بود. او در دستگاه فتحعلی‏شاه و محمدشاه و اوایل سلطنت ناصرالدین‏شاه مقام و منزلت والایی داشت. این هنرمند چیره‏دست که در حدود پنجاه و اندی سال به سه پادشاه پرجلال قاجاری خدمت کرده و هنرها آفریده بود از فتحعلی‏شاه و محمدشاه لقب پرامتیاز معمارباشی و نقاش‏باشی را دریافت و تا پایان عمر نیز در این سِمت باقی بوده است. این هنرمند چیره‏دست در چهره‏پردازی و شبیه نگاری و مجالس بزرگ رزمی و بزمی استاد بود و علاوه بر اینکه تزیین قصرهای سلطنتی در زمان فتحعلی‏شاه و محمدشاه به عهده وی بوده آثاری نیز در نقاشی از او به یادگار مانده است. از دوران جوانی و ایام هنراندوزی و همچنین نام استادان پرمایه‏ای که چنین هنرمند وارسته‏ای را تربیت کرده و به خدمت آماده ساخته‏اند اطلاعی در دست نیست.

آثار بجامانده وی عبارتست از: 1- یکی از زیباترین آثار وی تصویر تمام‏قد عباس میرزا است که در سال 1222ﻫ . ق ساخته شده و این اثر در حراج «سابتی» در سال 1978 توسط یکی از موزه‏های ایران خریداری شده است و رقم تابلو چنین است «زد رقم بنده شد عبدا... فی سنه 1222» 2- از آثار آبرنگی عبدا...‏خان تصویر شاهزاده زیبایی است با رقم «رقم عبدا... نقاش‏باشی» 3- تصویر خیالی آقا محمدخان قاجار و فتحعلی‏شاه و جمع شاهزادگان در قصر سلیمانیه کرج که این اثر رنگ روغنی به دانشکده کشاورزی کرج انتقال یافته است. 4- از آثار بیادماندنی این هنرمند میناکاری و طراحی شمشیر جهان‏گشای نادری است که در موزه جواهرات است و روی غلاف آن 1869 دانه الماس نشانده است. نام عبدا... در بین اشعاری که در متن نوشته شده با تصویر خود نقاش که لباس قرمز پوشیده و کلاه بومی بسر گذاشته و ریش توپی سیاه دارد، می باشد.

منابع و ماخذ: 1- ناسخ التواریخ،قاجاریه، جلد اول، صفحه های 523-550 2- تاریخچه ساختمان ارگ سلطنتی، یحیی ذکاء

گردآوری و تنظیم: شیده عظیمی